{"id":776,"date":"2024-02-02T08:28:02","date_gmt":"2024-02-02T08:28:02","guid":{"rendered":"https:\/\/teifivalleytrail.wales\/communities\/llambed\/"},"modified":"2025-07-16T09:57:00","modified_gmt":"2025-07-16T09:57:00","slug":"llambed","status":"publish","type":"tvt_shop","link":"https:\/\/teifivalleytrail.wales\/cy\/communities\/llambed\/","title":{"rendered":"Llanbedr Pont Steffan"},"content":{"rendered":"\n

Yn dref brysur o tua 3000 o drigolion, mae Llanbedr Pont Steffan, neu Llambed, yn enwog am fod yn gartref i un o brifysgolion hynaf Prydain, yn ogystal \u00e2 honni mai dyma ble dechreuodd rygbi yng Nghymru, clod pwysig! Mae bwytai, caffis, gwestai a siopau ar gael yma.<\/p>\n\n

Detholiad o Ganllaw Taith Dyffryn Teifi (i’w gyhoeddi yn 2026):<\/em> “Mae Llanbedr Pont Steffan yng nghanol dyffryn rhewlifol Afon Teifi ac ar lan yr afon ei hun a oedd unwaith yn ffurfio’r ffin rhwng hen diriogaethau Ceredigion ac Ystrad Tywi. Mae’r ffordd fawr sy’n croesi Afon Teifi yma yn llwybr hanesyddol pwysig o’r dwyrain i’r gorllewin sy’n cysylltu canol Cymru ag arfordir M\u00f4r Iwerddon. Mae Llanbedr Pont Steffan hefyd wrth gyffordd y ffordd hon \u00e2’r llwybr gogledd-de o Gaerfyrddin i ogledd Cymru. <\/p>\n\n

Mae’r stori hon am lwybrau pellter hir a’u croesi yn dyddio’n \u00f4l o leiaf i gyfnod y Rhufeiniaid pan oedd ffordd ymerodrol yn mynd ar hyd glannau Afon Teifi. Dyma pam yn yr Oesoedd Tywyll roedd palas brenhinol yma i dywysogion Ceredigion ac eglwys fynachlog lle mae eglwys blwyf San Pedr yn sefyll heddiw. Am gyfnod roedd y rhain o dan reolaeth arglwydd Normanaidd, Stephen, a adeiladodd gastell mwnt a beili, y mae ei gloddwaith yn dal i sefyll ar dir y brifysgol. Mae enw Cymraeg y dref yn cyfeirio at y fynachlog gynnar, Llanbedr, ac at y bont, Pont Steffan, a adeiladwyd gan y marchog Normanaidd gyntaf wrth y groesfan bwysig hon dros yr afon. <\/p>\n\n

Nid yw’n syndod, felly, rywbryd tua diwedd y ddeuddegfed ganrif i’r Arglwydd Rhys, tywysog brodorol De Cymru a gipiodd Geredigion yn \u00f4l oddi wrth y Normaniaid, sefydlu’r dref ar y naill ochr a’r llall i’r Stryd Fawr ganolog wrth ymyl y fynachlog a’r neuadd frenhinol. Ym 1284, derbyniodd y dref fach hon siarter fwrdeistref ffurfiol. Y Stryd Fawr oedd marchnad y dref newydd a dyna pam ei bod yn lledu yn y canol. Hefyd, tan y 1920au, y Stryd Fawr oedd lleoliad ffair geffylau Dalis enwog y dref. Ychydig a ddatblygodd y dref tan ddiwedd y ddeunawfed ganrif pan ddaeth cyfuniad llwybrau \u00e2 thri ffordd dyrpeg i gwrdd yn y dref ei hun. Roedd dau o dafarndai heddiw ar y Stryd Fawr, y Llew Du a’r Royal Oak, gyda’u hen flociau stablau helaeth yn lleoedd i deithwyr newid a gorffwys dros nos. Yn araf dechreuodd y dref ddatblygu fel canolfan fasnachol, a chyflymwyd hyn gan ddyfodiad Coleg Dewi Sant ym 1822, gan agor ei ddrysau i’r myfyrwyr cyntaf bum mlynedd yn ddiweddarach. Dyma’r sefydliad addysg uwch cyntaf yng Nghymru ac yn ddiweddar dathlodd ei phen-blwydd yn 200 oed, heddiw fel rhan o Brifysgol y Drindod Dewi Sant.” <\/p>\n\n

Gwybodaeth gyffredinol am y dref – gwefan Cyngor Tref Llanbedr Pont Steffan<\/a><\/p>\n\n